Izraeli po zhvillon zgjedhjet e tij më të rëndësishme në vite. Ja çfarë është në lojë

Të martën në mëngjes, në Izrael u hapën qendrat e votimit për një nga zgjedhjet më të rëndësishme në historinë e vendit. Zgjedhësit përballen tani me një pyetje të njohur: A duhet të mbetet në pushtet Benjamin Netanyahu, kryeministri me mandatin më të gjatë në vend?
Pothuajse çdo palë zgjedhje të fundit kanë shërbyer si një referendum mbi Netanyahun. Këtë herë, shumë izraelitë thonë se zgjedhja është më vendimtare se kurrë: nuk bëhet fjalë vetëm për atë se kush do ta udhëheqë vendin, por edhe për drejtimin që po merr ai.

Këto janë zgjedhjet e para kombëtare që nga sulmi i 7 tetorit 2023, i udhëhequr nga Hamasi – dështimi më vdekjeprurës i sigurisë në historinë e Izraelit – si dhe pas luftërave që pasuan në Gaza, Liban dhe Iran, të cilat kanë mobilizuar një pjesë të madhe të vendit dhe, rrjedhimisht, kanë thelluar izolimin ndërkombëtar të Izraelit.

Për shumë votues, kjo është mundësia e parë për të gjykuar udhëheqjen që ishte në pushtet gjatë dështimeve të 7 tetorit; për të vendosur se kush duhet ta drejtojë vendin në kohë konflikti dhe kush duhet të mbajë barrën e shërbimit të shtuar ushtarak.

Qeveria në largim e Netanyahut – e para në dekada që përfundon një mandat të plotë katërvjeçar – u mbështet te partnerë të së djathtës ekstreme dhe ultra-ortodoksë, të cilët e orientuan Izraelin drejt një rruge më nacionaliste dhe fetare se kurrë më parë. Ai u bë kryeministri i parë izraelit në detyrë që përballet me gjyq për akuza korrupsioni, ndërsa qeveria e tij ndërmori një reformë gjyqësore që synonte dobësimin e Gjykatës Supreme dhe mekanizmave të tjerë të kontrollit të pushtetit. Kjo përpjekje për reformë shkaktoi protesta masive në vitin 2023.

Ajo që është në lojë në zgjedhjet e së martës është nëse Izraeli do të vazhdojë të ecë në drejtimin nacionalist, konservator dhe fetar, apo nëse do të ndryshojë kurs. Përgjigjja mund të mos bëhet e qartë për javë të tëra, për shkak të mënyrës se si formohen koalicionet në Izrael. Sondazhet sugjerojnë se as blloku i Netanyahut dhe as opozita nuk ka gjasa të sigurojnë një shumicë të vetme; kjo do të thotë se votimi mund të shkaktojë krizën e radhës politike në Izrael, në vend që ta zgjidhë atë.

Kush kandidon dhe kush është në avantazh?

Izraelitët votojnë për lista partish, jo për kandidatë individualë. Në një shoqëri të përçarë sipas kombësisë, fesë, përkatësisë etnike dhe ideologjisë, kjo rezulton në një numër të madh forcash politike në garë. Dhjetëra lista regjistrohen në çdo cikël zgjedhor, por vetëm ato që kalojnë pragun zgjedhor prej 3,25% fitojnë mandate dhe hyjnë në Kneset – parlamentin izraelit me 120 vende. Të hënën, në garë ishin 36 parti.

Sondazhet sugjerojnë se 11 deri në 13 parti do ta kalojnë këtë prag; mandatet shpërndahen përmes një sistemi të përfaqësimit proporcional.

Dy partitë më të mëdha janë “Likud”-i i krahut të djathtë, i udhëhequr nga Netanyahu, dhe “Yashar” – një parti e re e qendrës e drejtuar nga Gadi Eisenkot, ish-shef i Shtabit të Përgjithshëm të ushtrisë, i cili është shfaqur si rivali i tij kryesor.

Sondazhi më i fundit i “Channel 12” e nxjerr Eisenkotin në vend të parë me 23 mandate, përpara “Likud”-it që ka 21, ndonëse sondazhe të tjera japin shifra të ndryshme. Në “Channel 14”, kanal që mbështet Netanyahun, parashikohet që “Likud”-i të marrë 30 mandate, ndërsa Eisenkoti rreth 20. Në përballjet direkte se kush është më i përshtatshëm për postin e kryeministrit, Eisenkoti ka qenë vazhdimisht përpara Netanyahut me një diferencë të qëndrueshme.

Megjithatë, të dalësh si partia më e madhe nuk mjafton për të fituar. Për të formuar qeverinë, një kryeministër ka nevojë për 61 mandate, dhe asnjë parti nuk e ka siguruar kurrë e vetme këtë shumicë. Kështu që, nata e zgjedhjeve zakonisht nuk përcakton pothuajse asgjë. Beteja e vërtetë qëndron te llogaritë për krijimin e koalicionit, proces që mund të zgjasë me ditë, javë, madje edhe muaj.

Sipas shumicës së sondazheve, blloku i Netanyahut – i përbërë nga “Likud”-i, dy parti të ekstremit të djathtë (të udhëhequra nga Bezalel Smotrich dhe Itamar Ben-Gvir) dhe dy parti ultra-ortodokse – pritet të marrë nga 49 deri në 55 mandate, shifër kjo nën shumicën e nevojshme prej 61 mandatesh.

Opozita, e cila në letër duket e fortë, është thellësisht e përçarë: në krahun e djathtë të Eisenkotit ndodhen partitë e udhëhequra nga ish-kryeministri Naftali Bennett dhe ish-ministri i Mbrojtjes Avigdor Liberman, ndërsa në të majtë gjendet partia “Demokratët”, e drejtuar nga Yair Golan. Bennett dhe Liberman nuk e kanë mbështetur Eisenkotin dhe të dy kanë ambiciet e tyre për postin e kryeministrit. Sipas sondazheve të opinionit, çdo qeveri alternative ndoshta do të kishte nevojë për mbështetjen ose abstenimin e partive arabe, dhe disa udhëheqës të opozitës kanë përjashtuar çdo bashkëpunim.

Meqenëse asnjë palë nuk ka një shumicë të qartë, një bllokim, një qeveri minoritare, një qeveri uniteti – ose zgjedhje të tjera – janë të gjitha rezultate të besueshme.

Çfarë mund ta ndryshojë rezultatin?

Meqenëse asnjëri bllok nuk parashikohet të fitojë lehtësisht, rezultati mund të varet nga diferencat: cilat parti të vogla kalojnë pragun prej 3.25% dhe sa vota shkojnë për partitë që nuk e kalojnë atë, duke i dërguar ato në mënyrë efektive në kosh.

Pjesëmarrja ka rëndësi, pasi disa mijëra vota mund të përcaktojnë nëse një parti zhduket plotësisht apo hyn në parlament, apo edhe bëhet vendimtari që thyen bllokimin midis blloqeve dhe riformëson hartën politike.

Pjesëmarrja e votuesve arabë mund të jetë vendimtare. Qytetarët palestinezë të Izraelit – të cilët përbëjnë rreth 20% të popullsisë izraelite – tradicionalisht kanë votuar në përqindje më të ulët se mesatarja kombëtare. Në zgjedhjet e vitit 2022, pjesëmarrja e arabëve ishte 53,2%, ndërsa pjesëmarrja e përgjithshme ishte 70,6%. Këtë herë, sondazhistët presin që ajo të kalojë 60%-shin. Kjo do të ngrinte pragun dhe do ta bënte më të vështirë mbijetesën e partive të vogla.

Koalicioni i Netanyahut përfshin disa parti të vogla që janë në rrezik, duke përfshirë partinë “Zionizmi Fetar” të Smotrich-ut dhe një parti të re të krahut të djathtë, të udhëhequr nga Ofer Winter, një gjeneral ushtarak i shquar tashmë në pension.

Ndërsa shumica e partive opozitare qëndrojnë në një pozicion të sigurt mbi pragun e nevojshëm, një parti tjetër e re dhe e pavarur – e cila ndërthur çështjet e rezervistëve ushtarakë me një agjendë ekonomike – shfaqet në sondazhe pranë pragut prej 3,25%.
Një faktor tjetër që tërheq vëmendjen janë izraelitët që jetojnë jashtë vendit. Izraeli nuk lejon votimin nga jashtë shtetit, me përjashtim të stafit diplomatik; të dhënat zyrtare tregojnë se më shumë se 11% e 7,3 milionë votuesve me të drejtë vote – rreth 810,000 njerëz – jetojnë jashtë vendit. Mijëra prej tyre planifikojnë të udhëtojnë drejt Izraelit për të votuar personalisht, një shifër që mund të ndikojë në rezultatin e zgjedhjeve.

Për çfarë votojnë izraelitët?

Në një vend që ka kaluar vite të tëra lufte, siguria dhe llogaridhënia janë faktorë të fuqishëm elektoralë. Megjithatë, sondazhet tregojnë se kostoja e jetesës është gjithashtu një shqetësim kryesor për shumë votues, veçanërisht për ata më të rinj.

Sipas sondazhit më të fundit të “Channel 12”, 21% e izraelitëve e rendisin ekonominë dhe koston e jetesës si prioritetin e tyre kryesor për zgjedhjet e ardhshme – duke lënë pas çështjen e rekrutimit ushtarak të ultra-ortodoksëve (17%), dështimin e sigurisë më 7 tetor (14%) dhe luftën me Iranin (10%).

Situata ndryshon ndjeshëm në varësi të bllokut politik: mes votuesve të koalicionit të Netanyahut, lufta me Iranin renditet e para me 21%, ndërsa mes votuesve të opozitës, dështimi i 7 tetorit është shqetësimi kryesor, me 28%. Një sondazh i shtatorit nga qendra kërkimore Achord në Universitetin Hebraik zbuloi se 58% e votuesve të moshës 22-34 vjeç thanë se kostoja e jetesës dhe çmimet e banesave do të ndikonin në votën e tyre, ndërsa 36% përmendën çështjet e sigurisë.

Pavarësisht këtyre shifrave, ekonomia nuk ka qenë një temë qendrore në temën e fushatës – deri këtë fundjavë, kur Netanyahu e zhvendosi atë në krye të axhendës. Në një intervistë për Channel 10 të fokusuar në ekonomi, Netanyahu iu drejtua valës së dënimit ndërkombëtar të vendbanimeve izraelite në Bregun Perëndimor dhe tha se Izraeli duhet të përgatitet për sanksione të mundshme ndërkombëtare bankare duke zhvilluar “një ekonomi që mund t’i anashkalojë ato”. Ai tha se kriptovaluta dhe blockchain po merren në konsideratë dhe se ai kishte kërkuar një plan për t’u marrë me të.

Intervista shkaktoi kritika të ashpra ndaj Netanyahut nga ekonomistët, përfshirë një qortim të rrallë nga Banka e Izraelit, e cila e hodhi poshtë publikisht idenë, e cila tha se “kriptovalutat nuk mund të shërbejnë si një mjet për të anashkaluar sanksionet”.

Rivalët kryesorë të Netanyahut e portretizuan propozimin e tij si provë se ai pret që Izraeli të bëhet më i izoluar. Gadi Eisenkot, sfiduesi kryesor i Netanyahut, e talli idenë si “BibiCoin” dhe e quajti atë një “kërcënim për sigurinë kombëtare”, duke akuzuar Netanyahun se po planifikon të “çmontojë ekonominë izraelite për brezat e ardhshëm”.

Si mund ta formësojnë 7 tetori dhe lufta në Gaza votimin?

Netanyahu e ndërtoi karrierën e tij politike si një skifter sigurie, megjithatë ai ishte kryeministër më 7 tetor, kur Hamasi infiltroi kufirin izraelit, duke vrarë më shumë se 1,200 izraelitë dhe duke marrë 251 pengje në Gaza.

Ai i ka rezistuar marrjes së përgjegjësisë personale dhe ka hedhur poshtë kërkesat për të krijuar një komision hetimor shtetëror për të hetuar dështimet e sigurisë. Kundërshtarët e tij e kanë bërë këtë mungesë përgjegjësie një temë qendrore të fushatës.

Lufta ka formësuar gjithashtu historinë personale të Eisenkotit. Djali i tij Gal, 25 vjeç, u vra duke luftuar në Gaza në dhjetor 2023, një humbje që përforcon tërheqjen e tij ndaj votuesve të përqendruar në siguri. Listat e partive të tjera kanë rekrutuar familje të pikëlluara dhe të afërm të ish-pengjeve izraelite si kandidatë. Partitë opozitare kanë shtuar gjithashtu kandidatë të rinj rezervistë, të sapodiplomuar nga luftimet në Gaza dhe Liban, duke e shtyrë çështjen e shërbimit ushtarak në krye të axhendës zgjedhore.

Shumica e izraelitëve hebrenj mbi 18 vjeç i nënshtrohen rekrutimit ushtarak, por burrat ultra-ortodoksë kanë gëzuar prej kohësh një përjashtim të përgjithshëm për studimin fetar. Partnerët ultra-ortodoksë të koalicionit të Netanyahut kanë kërkuar ta ruajnë dhe zgjerojnë përjashtimin, edhe pse ushtria izraelite thotë se i mungojnë më shumë se 12,000 personel ndërsa është e mbingarkuar nga luftimet në shumë fronte. Rezervistët plotësojnë boshllëkun, duke shërbyer deri në qindra ditë në vit në vendosje të përsëritura.

Të gjitha partitë opozitare e kanë bërë shërbimin universal një premtim qendror të fushatës së tyre.

Çfarë nënkuptojnë këto zgjedhje për palestinezët?

Qeveria në largim ka qenë ndër më të ashprat në historinë e Izraelit sa i përket çështjeve palestineze, e nxitur kryesisht nga dy liderë të partive nacionaliste të ekstremit të djathtë.

Smotrich, ministri i Financave – i cili mbikëqyr gjithashtu administratën civile në Bregun Perëndimor të pushtuar – ka shtyrë përpara zgjerimin drastik të vendbanimeve, ndërkohë që ka bllokuar të ardhurat tatimore për Autoritetin Palestinez (AP); një veprim që, sipas kritikëve, mund të çojë në kolapsin ekonomik të këtij të fundit.

Ben-Gvir, ministri i Sigurisë Kombëtare, ka promovuar një ligj për dënimin me vdekje në Knesset, ka ashpërsuar kushtet për të burgosurit palestinezë dhe ka dobësuar veprimet e policisë kundër dhunës së kolonëve izraelitë në Bregun Perëndimor. Të dy janë kundër dhënies fund të luftës në Gaza, të dy mbështesin krijimin e vendbanimeve izraelite në Gaza dhe të dy synojnë aneksimin e plotë të Bregut Perëndimor dhe vendosjen e kontrollit hebre mbi të.

Nëse Netanyahu rikthehet në pushtet me partnerët e tij aktualë, kjo qasje ka gjasa të vazhdojë e madje të intensifikohet. Smotrich kërkon anulimin e Marrëveshjeve të Oslos, shpërbërjen e Autoritetit Palestinez dhe nisjen e një lufte në Bregun Perëndimor. Ben-Gvir, i cili ka deklaruar se do të kërkojë postin e ministrit të Mbrojtjes në një qeveri të re, ka bërë thirrje për emigrimin e palestinezëve nga Gaza dhe Bregu Perëndimor.

Një qeveri e formuar nga opozita, me gjasë, nuk do të sillte një kthesë radikale ideologjike; ajo do të ndryshonte më tepër tonin sesa thelbin. Eisenkot, ashtu si Netanyahu, e ka kundërshtuar krijimin e një shteti palestinez, ndërsa çdo koalicion opozitar do të përfshinte parti të krahut të djathtë që janë kundër çdo lloj lëshimi.

Megjithatë, një qeveri që nuk varet nga Ben-Gvir dhe Smotrich ka gjasa të veprojë me më shumë vendosmëri kundër dhunës së kolonëve, të heqë dorë nga mbështetja e hapur për emigrimin e palestinezëve dhe kolapsin e Autoritetit Palestinez, si dhe të tregohet më e hapur ndaj nismave të SHBA-së dhe vendeve të rajonit lidhur me Gazën e më gjerë.

Por, një qeveri e tillë do të trashëgonte të njëjtat çështje të pazgjidhura: si të çarmatoset Hamasi, kush do ta rindërtojë Gazën dhe kush do të rivendosë rendin dhe ligjin në Bregun Perëndimor.

Çfarë do të thotë kjo për pjesën tjetër të botës?

Luftërat në Gaza dhe Liban, konflikti me Iranin dhe rritja e dhunës nga ana e kolonëve e kanë çuar pozitën diplomatike të Izraelit në pikën e saj më të dobët në dekada të tëra. Netanyahu përballet me një urdhër arresti nga Gjykata Ndërkombëtare Penale që pretendon krime lufte në Gaza, dhe ai shmang udhëtimet në shumicën e vendeve evropiane për shkak të rrezikut të arrestimit.

Të hënën, një komision i OKB-së tha se Izraeli vazhdoi të kryente gjenocid në Gaza pas armëpushimit të ndërmjetësuar nga SHBA-ja në enklavë të tetorit të kaluar, një akuzë që Izraeli e hodhi poshtë si pjesë të një “fushate dezinformimi”.

Presidenti i SHBA-së Donald Trump mbështeti Netanyahun përpara votimit, por pamja në publikun e gjerë amerikan është shumë më pak miqësore.

Një sondazh i Qendrës Kërkimore Pew në mars 2026 zbuloi se 60% e të rriturve amerikanë të anketuar kishin një pikëpamje të pafavorshme për Izraelin, dhe 59% kishin pak ose aspak besim tek Netanyahu për të bërë gjënë e duhur në lidhje me çështjet globale. Sondazhi i Qëndrimeve Globale të Pranverës 2026 i Pew tregoi të njëjtën rrugë, me shumicën në shumicën e 36 vendeve që mbuloi që kishin pikëpamje të pafavorshme për Izraelin dhe kryeministrin e tij.

Ndryshimi ka qenë më i mprehtë në Evropën Perëndimore, ku disa vende – përfshirë Mbretërinë e Bashkuar, Francën dhe Kanadanë – kanë njohur një shtet palestinez dhe kanë vendosur sanksione dhe kufizime tregtare ndaj vendbanimeve izraelite dhe individëve dhe subjekteve të lidhura me dhunën e kolonëve. Ben-Gvir dhe Smotrich janë sanksionuar personalisht dhe po përballen me ndalime udhëtimi nga shumë vende perëndimore.

Nëse qeveria e Netanyahut rizgjidhet, ky presion ndërkombëtar ka të ngjarë të rritet. Një qeveri e udhëhequr nga Eisenkot ose një figurë tjetër e opozitës mund të shohë njëfarë lehtësimi të tensioneve, të paktën në fillim. Veprime më të forta kundër dhunës së kolonëve mund të hapin një dritare për të rivendosur lidhje më të ngrohta me disa qeveri evropiane dhe Partinë Demokratike të SHBA-së.

Por nuk ka gjasa të përmbysë trendin më të gjerë. Pretendentët kryesorë të opozitës nuk pritet të rishikojnë politikën e sigurisë dhe të jashtme të Izraelit, kështu që një qeveri e re do të rifitonte një hapësirë ​​për frymëmarrje diplomatike, por jo një fillim të ri.

 

Fraksion.com