Republika Çeke dhe objektivat e NATO-s

Republika Çeke duhet të mbetet e përkushtuar ndaj rritjes së shpenzimeve për mbrojtjen, kërkoi javën e kaluar në Pragë Matthew Whitaker, i dërguari amerikan në NATO. “Ne presim që aleatët tanë të bëjnë më shumë”, tha ai.

Kjo kërkesë nuk është diçka e re. Ndërsa paralajmërimet për kërcënimin që vjen nga Rusia po shtohen dhe Uashingtoni kërkon që aleatët evropianë të marrin më shumë përgjegjësi për sigurinë, NATO-ja e ka rritur objektivin e saj për shpenzimet e mbrojtjes nga 2% në 3.5% të Prodhimit të Brendshëm Bruto (PBB). Si pasojë presioni ndaj vendeve që mbeten prapa në realizimin e këtij qëllimi po rritet.

Republika Çeke, Sllovenia dhe Shqipëria ende nuk e kanë arritur objektivin e vjetër. Megjithatë kryeministri çek Andrej Babiš, qeveria e të cilit e uli buxhetin e mbrojtjes për vitin 2026 në rreth 1.7% të PBB-së pasi mori detyrën në fund të vitit të kaluar, i kundërshtoi kritikat e fundit nga Uashingtoni.

Duke ritheksuar se anëtarësimi në NATO është me rëndësi thelbësore për Republikën Çeke, kryeministri deklaroi hapur se qeveria nuk ka mundësi financiare të përshpejtojë rritjen e shpenzimeve ushtarake. Ai është zotuar të arrijë objektivin prej 2% në vitin 2027, por nuk planifikon rritje të mëtejshme përtej këtij niveli.

Miliarderi populist shpreson tani se marrëdhënia e tij personale me presidentin amerikan Donald Trump do ta mbrojë vendin mes përplasjes në rritje mbi këtë çështje.

Paralajmërime për një kërcënim në rritje

Nëse Trumpi do ta mbrojë Republikën Çeke nga kërcënimi i luftës hibride ruse që synon aleatët e NATO-s në Evropën Qendrore, kjo mbetet një çështje tjetër.

Një valë gjithnjë e më e madhe dronësh që devijojnë nga kursi, si dhe operacione sekrete ruse, përfshirë shpërthime të dyshuara, sabotime dhe sulme kibernetike, kanë shtuar shqetësimin në rajon.

Gjermania dhe Polonia, partnerë kyç të Republikës Çeke, kanë raportuar incidente të profilit të lartë dhe i kanë lidhur ato me përpjekje për të frikësuar vendet që mbështesin Ukrainën. Republika Çeke duhet ta kuptojë këtë kërcënim më mirë se shumica e vendeve të tjera, pasi ishte ndër të parat që përjetoi një sulm të tillë.

Shërbimi Informativ i Sigurisë i Çekisë (BIS) raportoi në vitin 2021 se shpërthimi i një depoje armësh, ku ruheshin armë të destinuara për Ukrainën, ishte kryer nga Shërbimi Federal i Sigurisë së Rusisë (FSB).

Babiš, i cili në atë kohë ishte në mandatin e tij të parë si kryeministër, reagoi duke dëbuar rreth 100 diplomatë dhe punonjës të ambasadës ruse, duke ngrirë marrëdhëniet me Moskën.

BIS vazhdon të jetë në të njëjtën linjë me agjencitë e tjera sekrete në rajon, duke paralajmëruar se kërcënimi nga Rusia po rritet. Megjithatë, ashtu si qeveritë paraardhëse, edhe qeveria e Babišit nuk ka arritur të ecë me të njëjtin ritëm në rritjen e buxhetit kombëtar të mbrojtjes, ndërsa vendet fqinje kanë ndërmarrë hapa shumë më të shpejtë.

Praga shpenzoi vetëm 1.86% të PBB-së për mbrojtjen vitin e kaluar; ndërsa Polonia dhe shtetet baltike e kanë arritur tashmë objektivin e ri të NATO-s dhe synojnë që vitin e ardhshëm të arrijnë nivelin prej 5% të PBB-së.

Prioritetet e Pragës

Babiš e ka bërë të qartë se kjo qasje nuk do të ndryshojë. Megjithatë pretendimi i tij se Republika Çeke nuk mund të përballojë rritjen e shpenzimeve për mbrojtjen bie në kundërshtim me buxhetin për vitin 2027, të cilin qeveria e tij e miratoi më 22 shtator.

Plani fiskal parashikon një rritje të konsiderueshme të shpenzimeve dhe synon deficitin e dytë më të lartë në historinë e Republikës Çeke, në vlerën e 386 miliardë korona (15.8 miliardë euro).

Ndërsa arritja e objektivit të vjetër të NATO-s do të përbëjë një pjesë të këtyre shpenzimeve, pjesa më e madhe e rritjes së buxhetit pasqyron prioritetet e brendshme politike të qeverisë së koalicionit.

Plani reflekton qartë premtimet elektorale të partisë ANO të Babišit dhe të partnerëve të saj më të vegjël, partisë së ekstremit të djathtë Liri dhe Demokraci e Drejtpërdrejtë (SPD) dhe partisë së djathtë radikale Motoristët për Veten. Të gjitha këto parti argumentojnë se shpenzimet për mbrojtjen nuk duhet të pengojnë nevojën urgjente për investime në pensione, arsim, shëndetësi dhe infrastrukturë.

“Pretendimi se vendi nuk mund të shpenzojë më shumë për mbrojtjen lidhet kryesisht me politikën e brendshme,” tha për DW Aleš Michal, politolog në Universitetin Charles të Pragës. “Prioriteti kryesor është investimi në sistemin social.”

Kjo qasje pritet të përkrahet nga mbështetësit e partive në pushtet, të cilët janë kryesisht të moshuar dhe me të ardhura më të ulëta, si dhe shpesh shprehin pakënaqësi për mbështetjen që po u jepet rreth 300 mijë refugjatëve ukrainas.

“Asnjë nga partitë qeverisëse nuk u premtoi votuesve rritje të shpenzimeve për mbrojtjen”, kujton Michal, duke iu referuar fushatës zgjedhore të vitit të kaluar.

Megjithatë kritikët thonë se kjo ndodh sepse qeveria po e minimizon kërcënimin që vjen nga Rusia. Zëdhënësi i qeverisë nuk iu përgjigj një kërkese për koment.

“Ne nuk duam Luftën e Tretë Botërore”

Hezitimi për të rritur shpenzimet e mbrojtjes pasqyron gjithashtu narrativat politike rreth luftës në Ukrainë. Dy ditë pas kritikave të Whitakerit, Babiš u shfaq në një video i veshur me një bluzë ku shkruhej “No War” me shkronja blu dhe të verdha. Ndërsa pranoi ekzistencën e kërcënimit rus, ai bëri thirrje për përpjekje më të mëdha për arritjen e paqes.

“Ne nuk duam Luftën e Tretë Botërore, apo jo?”, deklaroi ai, duke përsëritur pretendimin e tij se Evropa duhet të punojë më shumë për t’i dhënë fund konfliktit.

Kjo ishte një paraqitje që pasqyronte qëndrimet e së djathtës radikale evropiane dhe që ka bërë që kryeministri çek të etiketohet si “pro-rus” në disa media ndërkombëtare.

Megjithatë realiteti është më i zakonshëm. Babiš konsiderohet një pragmatist. Elektorati i partisë ANO ka prirje populiste dhe shpesh mban qëndrime kritike ndaj Ukrainës, por në të njëjtën kohë është fuqimisht pro-perëndimor. Sondazhet tregojnë se plani për të mbajtur shpenzimet e mbrojtjes në nivelin 2% të PBB-së përputhet saktësisht me pikëpamjet e mbështetësve të saj.

Megjithatë personaliteti përçarës i Babišit e bën partinë të varur nga partnerët më ekstremistë për të siguruar mbështetjen e nevojshme për të qeverisur. Për këtë arsye ai duhet gjithashtu të përdorë retorikën anti-establishment dhe më miqësore ndaj Rusisë të SPD-së, e cila, megjithëse kontrollon Ministrinë e Mbrojtjes, kërkon uljen edhe më tej të shpenzimeve në buxhetin e vitit 2027.

“Një qëndrim kritik ndaj Ukrainës ndikon gjithashtu në pozicionin e qeverisë për shpenzimet,” tha Michal. Sipas tij, qasja “pro-paqe”, e cila minimizon agresionin rus, e afron ANO-në “me të djathtën radikale evropiane”. Megjithatë, ai thekson se Babiš “udhëhiqet nga sondazhet e opinionit” dhe përpiqet të gjejë një “ekuilibër mes dy pozicioneve polarizuese”.

Kuptimi strategjik

Opozita e sheh këtë kontradiktë si pikën më të dobët të qeverisë. Martin Kupka, lider i Demokratëve Qytetarë (ODS) të qendrës së djathtë, e përshëndeti riafirmimin e angazhimit ndaj NATO-s nga Babiš, përpara se t’i drejtohej kryeministrit me pyetjen: “Kur do të hiqni qafe kolonën e pestë të Kremlinit, të cilën e sollët në qeveri dhe madje i besuat Ministrinë e Mbrojtjes?”

Megjithatë, edhe pse qeveria e udhëhequr nga ODS, e cila ishte në pushtet nga viti 2021 deri në vitin 2025, ofroi mbështetje të fuqishme për Ukrainën, as ajo dhe as paraardhëset e saj nuk arritën të përmbushnin objektivin e NATO-s për shpenzimet e mbrojtjes.

“Partnerët tanë mund të jenë të pakënaqur me këtë qasje ndaj shpenzimeve, por ky është realiteti i situatës politike në vendin tonë”, tha për DW Andor Šándor, analist i mbrojtjes dhe ish-komandant i Shërbimit Ushtarak Sekret të Republikës Çeke.

Megjithatë, ai shtoi se, ndonëse ritmi i ngadaltë i rritjes së shpenzimeve për mbrojtjen “nuk është ideal”, problemi më i madh është mungesa e një vizioni strategjik të qartë lidhur me madhësinë dhe rolin që duhet të ketë ushtria në të ardhmen./DW