Rebelë, punëtorë, radikalë: Krijimi i “Berlinit rebel”

Në një kohë kur filozofi i ardhshëm gjerman dhe socialisti revolucionar Karl Marks ishte ende në shkollë të mesme në qytetin e vogël të Trierit, në provincën prusiane të Rinit, Berlini po bëhej me shpejtësi një qendër e lëvizjes punëtore të vendit. Ishte gjatë Revolucionit të Marsit të vitit 1848 – një përpjekje e dështuar për të krijuar një shtet kombëtar demokratik gjerman – që u themelua Vëllazëria e Përgjithshme e Punëtorëve, një nga organizatat e para të punëtorëve që ndërmori veprime në Gjermani.

Në vitet 1870 dhe 1880, qyteti ishte strehë e industrive të rëndësishme, nga inxhinieria mekanike dhe hekurudhore deri te prodhimi i veshjeve. Ndërsa popullsia e klasës punëtore rritej, kjo, nga ana tjetër, ndikoi në kulturën politike të qytetit.

“U bë më populiste në një kuptim pozitiv: u largua nga politika tradicionale, elitiste e liberalëve borgjezë që kishin dominuar prej kohësh Berlinin dhe u bë më përfshirëse për njerëzit e zakonshëm, pasi, të paktën, burrat tani ishin gjithashtu votues të rëndësishëm”, shpjegoi për DW Axel Weipert, historian dhe autor i librit “Berlini i Kuq” (2019).

Dalja e një lëvizjeje radikale punëtore

Lëvizja punëtore e Berlinit u radikalizua gjithnjë e më shumë, pjesërisht në përgjigje të represionit të ashpër nën kancelarin Otto von Bismarck. Megjithëse Bismarck-u krijoi shtetin e parë modern të mirëqenies për të provuar të frenonte popullaritetin në rritje të lëvizjes socialiste, ai gjithashtu futi ligje që ndalonin organizatat socialiste dhe komuniste, gazetat, takimet publike dhe sindikatat e pavarura.

Pas dorëheqjes së Bismarkut në vitin 1890, ligjet antisocialiste u shfuqizuan dhe idetë e Karl Marksit dhe shokut të tij socialist revolucionar Friedrich Engels u bënë ideologjia e asaj që Weipert e përshkruan si një “lëvizje të vërtetë masive” në Berlin. Partia Socialdemokrate (SPD), partia më e vjetër politike e Gjermanisë, u formua nga bashkimi i Shoqatës së Përgjithshme të Punëtorëve Gjermanë dhe Partisë Socialdemokrate të Punëtorëve në vitin 1875. Para Luftës së Parë Botërore, SPD mori përqindje shumë më të larta të votave në Berlin sesa në pjesën tjetër të vendit.

Në vitin 1914, lëvizja punëtore u diskreditua rëndë kur udhëheqja e SPD-së dhe sindikatat vendosën të mos kundërshtonin luftën e promovuar nga Perandori Wilhelm II. Por që nga viti 1916 e tutje, Berlini u bë qendra e grevave masive të punëtorëve kundër luftës. Një nga grevat e para ndodhi në shenjë proteste kundër gjyqit të aktivistit socialist kundër luftës Karl Liebknecht. Së bashku me Rosa Luxemburgun dhe radikalë të tjerë të krahut të majtë, Liebknecht-i themeloi Lidhjen e Spartakut në Berlin, një grup i fshehtë që më vonë do të bëhej Partia Komuniste e Gjermanisë (KPD).

Të shtyrë nga lodhja e luftës, mungesat e mëdha të ushqimit dhe rrënimi ekonomik, rreth gjysmë milioni punëtorë të Berlinit iu bashkuan grevës në janar 1918. Të mbështetur nga Lidhja e Spartakut, greva kundër luftës u udhëhoq nga Delegatët Revolucionarë, një rrjet klandestin punëtorësh dhe sindikatash nga fabrika të mëdha municionesh dhe përpunimi metalesh. I njëjti grup u bë një forcë kryesore organizuese pas përmbysjes së Perandorit në Berlin më 9 nëntor 1918.

Nga uniteti i krahut të majtë në ndarje

Në qytetin kaotik dhe të shkatërruar nga lufta, të përfshirë nga revolucioni i dhunshëm, kryengritja e Spartakut e vitit 1919 shpërtheu me qëllim përmbysjen e Qeverisë së Përkohshme Gjermane dhe krijimin e një republike të këshillave të punëtorëve. Shtypja e saj e dhunshme, e cila rezultoi në dhjetëra vdekje – Liebknecht dhe Luxemburg u vranë nga ushtarë të milicisë paramilitare të krahut të djathtë – e copëtoi përgjithmonë të majtën politike.

Si  kryeqyteti i Republikës së sapothemeluar  të Vajmarit, Berlini mbeti një vatër e politikës radikale në periudhën midis dy luftërave botërore. Kjo vlente veçanërisht për lagjet me numër të madh blloqesh apartamentesh, si Wedding, Kreuzberg dhe Neukölln, ku mijëra punëtorë jetonin në kushte të mjerueshme. Fabrikat e shumta të mëdha të Berlinit nxitën gjithashtu interesa të përbashkëta dhe hodhën themelet për veprim kolektiv.

Në “Majin e Përgjakshëm” të vitit 1929 ndodhën sulme brutale ndaj demonstratave të paligjshme të 1 Majit, të cilat lanë më shumë se 30 të vdekur. Shefi i policisë së SPD-së në Berlin kishte ndaluar të gjitha demonstratat publike të 1 Majit, një ndalim që KPD-ja e sfidoi. Në përgjigje, policia hapi zjarr ndaj demonstruesve në rrugë dhe gjithashtu qëlloi nëpër dritaret e ndërtesave të banimit, kryesisht në lagjet e klasës punëtore të Wedding dhe Neukölln.

Gjatë Depresionit të Madh, SPD-ja humbi pjesën më të madhe të mbështetjes së saj midis viteve 1929 dhe 1933, ndërsa papunësia shkatërroi qytetin. “Papunësia ishte kritike: do të thoshte që burrat nuk ishin më të lidhur me fabrikat dhe sindikatat e drejtuara nga SPD-ja, ose me lidhjet shoqërore të atyre hapësirave dhe organizatave”, shpjegon Pamela Swett, një historiane në Universitetin e Rhode Island. “Të shkëputur nga ritmi i jetës së përditshme, burrat kërkuan lidhje të reja: mënyra të reja për të ndjerë vlerësim dhe shoqëri me të tjerët.” Disa iu bashkuan KPD-së, e cila u bë e njohur si “Partia e të Papunëve”. Të tjerë iu bashkuan grupeve paramilitare të ekstremit të djathtë, të tilla si trupat sulmuese naziste.

Nga protestat studentore te kriza e strehimit

Pasi nazistët erdhën në pushtet në vitin 1933, shumë udhëheqës të lëvizjes punëtore u vranë ose u internuan. Më vonë, pas Luftës së Dytë Botërore, Berlini u nda në dy sisteme të dallueshme politike. Berlini Lindor u bë kryeqyteti i Republikës Demokratike Gjermane komuniste. I izoluar nga Republika Federale e Gjermanisë, Berlini Perëndimor u deindustrializua, lëvizja punëtore u dobësua dhe SPD u zhvendos në të djathtë.

Gjatë Luftës së Ftohtë, shumë të rinj të krahut të majtë u zhvendosën në Berlinin Perëndimor për të shmangur shërbimin ushtarak. Kjo e intensifikoi lëvizjen studentore, të përqendruar rreth Universitetit të Lirë të Berlinit (Freie Universität). Ishte pikërisht atje, në jugperëndimin e gjelbër të Berlinit, ku u mbajtën protesta historike për të protestuar kundër autoritarizmit të perceptuar të qeverisë dhe pranisë së ish-zyrtarëve nazistë në pozicione pushteti. Vrasja fatale e studentit Benno Ohnesorg nga një oficer policie gjatë një demonstrate kundër vizitës së Shahut të Iranit në vitin 1967 radikalizoi një brez që udhëhoqi protestat e gjera të vitit 1968.

Në fillim të viteve 1970, mungesa e strehimit bëri që disa anëtarë të lëvizjes studentore, si dhe praktikantë dhe familje të reja migrante, të pushtonin ndërtesa bosh në Berlinin Perëndimor.

“Ishin të përfshirë punëtorët migrantë dhe punëtorët e rinj, kështu që kjo ishte pjesë e rebelimit të klasës punëtore kundër strehimit kapitalist”, thotë Ralf Hoffrogge,historian i specializuar në lëvizjen punëtore në Universitetin e Lirë të Berlinit.

Sot, ndërsa xhentrifikimi (ndryshimi i natyrës së qyteteve me zhvendosje të banorëve) përshkon qytetin, Berlini është strehë e disa prej lëvizjeve më të forta dhe më radikale të qiramarrësve në Gjermani. Në një referendum të vitit 2021, 59% e votuesve të qytetit miratuan shpronësimin e pronave nga kompanitë private të pasurive të paluajtshme. Hoffrogge ishte pjesë e fushatës, dhe libri i tij i vitit 2025, “Berlini i zhurmshëm” (“Das laute Berlin”), analizon se si kriza e strehimit është bërë një katalizator për një “rilindje socialiste” në qytet.

“Nuk ka të bëjë me ngritjen e qiramarrësve të Berlinit kundër pronarëve të shtëpive të Berlinit. Ka të bëjë me ngritjen e qiramarrësve kundër kapitalit global. Mendoj se njerëzit kanë filluar t’i kuptojnë këto kontradikta, dhe kjo është arsyeja pse konceptet politike të bazuara në klasën shoqërore po rifitojnë popullaritet.”/DW