Para 35 vjetësh: Gjermania dhe Polonia guxuan fillim të ri

35 vjet më vonë, të dy shtetet, tani partnerë të ngushtë në Bashkimin Evropian (BE) dhe NATO, dëshirojnë të shënojnë përvjetorin me një ngjarje të madhe në Berlin, Forumin Gjerman-Polak. Parlamentet tashmë kanë folur për këtë çështje.

Të mërkurën (10 qershor 2026), Senati polak, dhoma e lartë e parlamentit, e lavdëroi traktatin si “themelin e rendit të ri në Evropë pas rënies së Perdes së Hekurt” dhe si një “hap vendimtar përpara” në marrëdhëniet polako-gjermane.

Në të njëjtën ditë,  Bundestagu Gjerman gjithashtu  debatoi për temën ‘Miqësi e fortë në paqe dhe liri: 35 vjet të një fillimi të ri në marrëdhëniet gjermano-polake’. “Ne gjermanët jemi mirënjohës sot që Polonia na shtriu dorën në atë kohë me Traktatin e Fqinjësisë dhe pranoi dorën që ne ofruam,” tha deputeti i CDU-së Knut Abraham, i cili që nga maji 2025 është koordinatori për bashkëpunim ndërkufitar dhe bashkëpunim midis shoqërive civile gjermane dhe polake.

Armiqësia dhe mosbesimi

Pas Luftës së Dytë Botërore, armiqësia dhe mosbesimi karakterizuan marrëdhëniet midis polakëve dhe gjermanëve. Në qendër të konfliktit me Republikën Federale ishte mosmarrëveshja mbi njohjen e kufirit Oder-Neisse, të cilin propaganda e regjimit komunist në Poloni e nxiti me mjeshtëri. Ostpolitik-a e Willy Brandt solli normalizimin në vitet 1970, por nuk arriti përparim vendimtar në marrëdhëniet midis dy kombeve.

Tranzicioni demokratik në Poloni në vitin 1989 dhe ribashkimi i Gjermanisë  në vitin 1990 bënë të mundur një fillim të ri. Konfirmimi përfundimtar i kufirit perëndimor të Polonisë më 14 nëntor 1990 dhe traktati i mëvonshëm i miqësisë vendosën themelin për një partneritet.

“Me këtë traktat, ne kemi mbyllur derën e së kaluarës dhe kemi vënë themelin për bashkëpunim të ardhshëm,” i tha DW-së Marek Krzakala, deputet i partisë në pushtet Koalicioni Civil (KO). Pa mbështetjen e Gjermanisë, anëtarësimi i Polonisë në BE (2004) dhe në NATO (1999) do të kishte qenë shumë më i vështirë, shtoi kryetari i grupit parlamentar polako-gjerman.

Përbashkësi interesash me Gjermaninë

Ministri i parë polak i Jashtëm jo-komunist, Krzysztof Skubiszewski, deklaroi pasi mori detyrën në vitin 1989 se përbashkësia e interesave gjermanë-polake ishte qëllimi i politikës së tij. Kjo shënoi fillimin e ndërtimit të kujdesshëm të një ‘rrjeti të ngushtë marrëdhëniesh’ – një term i përdorur nga Abraham, zyrtari gjerman përgjegjës për Poloninë – që përfshinte politikën, ekonominë, kulturën dhe rajonet kufitare.

Lista e arritjeve është e gjatë. Sot ekzistojnë qindra marrëveshje binjakëzimi gjermano-polake midis qyteteve, shkollave, klubeve sportive dhe brigadave të zjarrfikësve. Më shumë se tre milionë të rinj gjermanë dhe polakë kanë marrë pjesë në shkëmbime rinore. Vëllimi i tregtisë gjermano-polake kaloi për herë të parë 180 miliardë euro vitin e kaluar; kështu Polonia u bë partneri i pestë më i madh tregtar i Gjermanisë, menjëherë pas Francës. Minoriteti gjerman në Poloni dhe komuniteti polak në Gjermani fituan mundësi të reja për zhvillim.

Pesha e së kaluarës

Megjithatë, me kalimin e kohës, entuziazmi fillestar polak për partnerin perëndimor të Oderit i la vend skepticizmit në rritje, dhe qëndrimi ndaj Gjermanisë u bë më kritik. Së pari dhe më kryesorja, ishte e kaluara e vështirë, që i përndiqte gjermanët dhe polakët herë pas here.

Në fund të viteve 1990, presidentja e atëhershme e Federatës së të Zhvendosurve, Erika Steinbach, shkaktoi shqetësim me planin e saj për një Qendër Kundër të Zhvendosurve në Poloni. Ky koncept, i përqendruar në vuajtjet e gjermanëve, u interpretua si një relativizim i fajit gjerman në Luftën e Dytë Botërore.

Konservatorët e krahut të djathtë të Polonisë, të cilët gjithmonë kanë qenë skeptikë ndaj Gjermanisë, kuptuan se sloganet anti-gjermane mund të fitojnë popullaritet në Poloni. Jarosław Kaczyński, partia e të cilit, Ligji dhe Drejtësia (PiS), qeverisi vendin midis 2005 dhe 2007 dhe midis 2015 dhe 2023, akuzoi Berlinin se donte të krijonte një ‘Reich të Katërt’ dhe, me ndihmën e BE-, ta nënshtronte Poloninë ‘nën çizmen gjermane ‘.

Në vitin 2022, qeveria e PiS-it e përfshiu zyrtarisht çështjen e reparacioneve të luftës në agjendën politike të Polonisë. Humbjet polake të shkaktuara nga pushtimi gjerman midis viteve 1939 dhe 1945 vlerësohen në 6.2 bilionë zloty (1.4 bilionë euro).

“Parardhësit tanë u përpoqën t’i bindin njerëzit se Gjermania është armiku ynë. Por shumica dërrmuese e shoqërisë polake nuk e mbështet këtë pikëpamje,” thotë Marek Krzakala. “Marrëdhëniet e mira me Gjermaninë janë kauzë shtetërore për ne, veçanërisht gjatë luftës së Rusisë kundër Ukrainës,” shton deputeti i KO-së.

Viktimat e luftës ende po presin një “gjest humanitar”

Megjithatë, dëshira për reparacione nuk kufizohet vetëm në qarqet e djathta dhe të ekstremit të djathtë. Duke qenë se Berlini ka refuzuar kategorikisht të gjitha kërkesat për reparacionet e luftës, prej vitesh flitet për një “zgjidhje pragmatike” për viktimat e luftës që janë ende gjallë. Numri i tyre vlerësohet në 5.000 dhe po zvogëlohet çdo vit.

Propozimi gjerman për të alokuar rreth 200 milionë euro për këtë grup viktimash u refuzua në verën e vitit 2024 nga pala polake si i pamjaftueshëm. Një ofertë e re nga Berlini nuk mund të merret në konsideratë, të paktën, deri në buxhetin e vitit 2027.

Kryeministri liberal-konservator i Polonisë, Donald Tusk, i cili është nën presion politik të brendshëm për këtë çështje, deklaroi së fundmi se do t’i jepte palës gjermane “pak më shumë kohë”.

Partneriteti ushtarak në qendër të vëmendjes

Me sulmin rus ndaj Ukrainës në shkurt 2022, çështjet e sigurisë morën rëndësi qendrore në marrëdhëniet gjermano-polake. Forcat e Armatosura Gjermane ndihmuan Poloninë me raketa Patriot dhe avionë luftarakë Eurofighter për të mbrojtur hapësirën ajrore në kufirin lindor të NATO-s  . Bashkëpunimi ushtarak do të çohet në një nivel më të lartë me marrëveshjen ushtarake gjermano-polake. Data e nënshkrimit nuk është rastësi: 17 qershor.

Diplomati polak Janusz Reiter u kujtoi politikanëve në Berlin një vit më parë se kufiri lindor i Polonisë është gjithashtu linja e parë e mbrojtjes së Gjermanisë, dhe i bëri thirrje Berlinit që ta mbështesë aktivisht Poloninë në mbrojtjen e tij. Ai e konsideron integrimin e Ukrainës si sfidën më të madhe për Poloninë dhe Gjermaninë. Bashkëpunimi midis këtyre tri vendeve, me potencialin e tyre ushtarak dhe ekonomik, do të ishte një ‘sensacion historik’.

“Dritarja e mundësisë është e hapur,” thotë Reiter, “por druhem se kjo mundësi historike mund të zhduket së shpejti.” Diplomati ka qenë ambasador i Varshavës në Bonn në kohën e nënshkrimit të Traktatit të Miqësisë Gjermani-Poloni./DW