Si na ndryshon personaliteti me kalimin e viteve?
Duke folur me njĂ« shtatĂ«dhjetĂ« vjeçar tĂ« sjellshĂ«m dhe tĂ« shoqĂ«rueshĂ«m, mund tĂ« pyesĂ«sh veten: âA ka qenĂ« gjithmonĂ« kĂ«shtu apo ka ndryshuar me kalimin e viteve?â. Dhe njĂ« shtatĂ«mbĂ«dhjetĂ«vjeçare e rezervuar mund tĂ« pyesĂ« veten: âKur tĂ« rritem, a do tĂ« jem po kĂ«shtu?â.
E vërteta është se ndërsa mbetemi vetvetja, nuk jemi i njëjti person gjatë gjithë jetës sonë. Ka lajme të mira: personaliteti përmirësohet me kalimin e kohës.
Thelbi
Në një farë mase, ne mund ta njohim veten te fëmija që ishim dikur. Të qetë apo të zhurmshëm? Të qetë apo të prirur për shpërthime zemërimi? Eksplorues të sigurt të botës apo me frikë nga të huajt dhe përvojat e reja? Temperamenti që ka një fëmijë ndikon në përvojat e jetës, duke nxitur pritshmëri të ndryshme tek të tjerët (për shembull, nga një fëmijë i turpshëm pritet të mos flasë shumë dhe nga një i paduruar pritet që të shpërthejë gjithmonë në zemërim) dhe sjellje që mund ta radikalizojnë atë: p.sh. një fëmijë i turpshëm mund të lihet në botën e vet ose të mos inkurajohet shumë, ashtu siç është e mundur që një fëmijë i hedhur të trajtohet me nervozizëm që para se të lëshojë zemërimin e tij. Në çdo rast, këto stile të sjelljes së fëmijërisë thotregojnënë shumë për personalitetin që do të zhvillohet në moshë të madhe.
âNjĂ« 3-vjeçar i turpshĂ«m sillet shumĂ« ndryshe nga njĂ« 20-vjeçar i turpshĂ«m. Por njĂ« farĂ« thelbi mbetetâ, thotĂ« Brent Donnellan, psikolog nĂ« Universitetin ShtetĂ«ror tĂ« Miçiganit. Mes fĂ«mijĂ«ve nga 3 vjeç deri nĂ« moshĂ«n madhore, njĂ« studim nga Universiteti i Wisconsin gjeti gjithashtu vazhdimĂ«si me kalimin e kohĂ«s: fĂ«mijĂ«t e rezervuar mbetĂ«n tĂ« rezervuar dhe ata me vetĂ«kontroll tĂ« dobĂ«t u bĂ«nĂ« tĂ« rinj impulsivĂ« dhe rrezikues.
ĂĂ«shtje pjekurie
Por personaliteti ynĂ« nuk Ă«shtĂ« gdhendur njĂ« herĂ« e pĂ«rgjithmonĂ« nĂ« fĂ«mijĂ«ri. Ka tĂ« ngjarĂ« qĂ« pas disa vitesh ndryshimet tĂ« jenĂ« tĂ« padukshme, por ngadalĂ«, gjatĂ« rrjedhĂ«s sĂ« jetĂ«s, ato mund tĂ« bĂ«hen tĂ« rĂ«ndĂ«sishme. Sipas Brent Roberts, psikolog nĂ« Universitetin e Illinois nĂ« Urbana-Champaign: âPersonaliteti Ă«shtĂ« njĂ« fenomen nĂ« zhvillim. Nuk Ă«shtĂ« diçka statike nĂ« tĂ« cilĂ«n njeriu ka ngecur, pa mundĂ«sinĂ« pĂ«r tĂ« shkuar mĂ« tejâ. SĂ« bashku me kolegĂ«t nga Universitetet e Houston dhe TĂŒbingen (Gjermani), ai studioi ndryshimet e pothuajse 2000 njerĂ«zve mbi 50 vjeç: individĂ«t qĂ« kishin marrĂ« pjesĂ« nĂ« njĂ« studim kur ishin nĂ« shkollĂ« tĂ« mesme (mosha mesatare 16 vjeç) u gjurmuan dhe iu nĂ«nshtruan tĂ« njĂ«jtit test si atĂ«herĂ«. âRezultatet tona sugjerojnĂ« se personaliteti ka njĂ« komponent tĂ« qĂ«ndrueshĂ«m gjatĂ« gjithĂ« jetĂ«s, por se ai Ă«shtĂ« gjithashtu i lakueshĂ«m, pra njerĂ«zit piqen me moshĂ«nâ, pĂ«rfunduan autorĂ«t.
NĂ« njĂ« farĂ« kuptimi, mbi tĂ« gjitha âskajetâ zbuten: pjesĂ«marrĂ«sit morĂ«n rezultate mĂ« tĂ« larta sesa kur ishin adoleshente nĂ« pjesĂ« tĂ« testit qĂ« masin qetĂ«sinĂ«, vetĂ«besimin, ndjenjĂ«n e pĂ«rgjegjĂ«sisĂ« dhe prirjen pĂ«r tĂ« vĂ«nĂ« veten nĂ« vendin e tjetrit. Studime tĂ« tjera konfirmojnĂ« kĂ«tĂ« evolucion: ndĂ«rsa plakemi bĂ«hemi mĂ« tĂ« ndĂ«rgjegjshĂ«m, emocionalisht tĂ« qĂ«ndrueshĂ«m (mĂ« pak pre e impulseve dhe emocioneve), ekstrovertĂ«, miqĂ«sorĂ« dhe bashkĂ«punues. âNdryshimet janĂ« potencialisht pozitive. MĂ« shumĂ« vetĂ«vlerĂ«sim, ndĂ«rgjegje dhe stabilitet emocional mund tĂ« pĂ«rmirĂ«sojnĂ« jetĂ«n tonĂ« nĂ« fusha tĂ« tilla si puna, marrĂ«dhĂ«niet dhe shĂ«ndetiâ, thotĂ« Roberts.
Në një nga studimet e tij ai tregoi gjithashtu se mosha ul narcisizmin: në përgjithësi, drejt moshës së mesme ai është më pak i theksuar sesa kur në rini, edhe pse narcisistët e vërtetë priren të mbeten të tillë të paktën pjesërisht.
Avantazhet e ndryshimit
Ndryshimi i personalitetit me rritjen e moshĂ«s sjell pĂ«rfitime tĂ« mĂ«tejshme. NjĂ« studim nga Universiteti i Buffalo mbi njerĂ«zit e moshĂ«s 14 deri nĂ« 99 vjeç zbuloi se me kalimin e viteve njerĂ«zit bĂ«hen besues ndaj tĂ« tjerĂ«ve dhe se kjo shoqĂ«rohet me njĂ« ndjenjĂ« mĂ« tĂ« madhe mirĂ«qenieje. NdĂ«rsa nĂ« Universitetin e Singaporit u pa se 70-vjeçarĂ«t janĂ« mĂ« bujarĂ« se 20-vjeçarĂ«t me tĂ« huajt, sepse janĂ« mĂ« pak tĂ« pĂ«rqendruar te vetja. âEkziston njĂ« ide e gabuar se njerĂ«zit e moshuar janĂ« mĂ« tĂ« ndrojtur. NĂ« realitet Ă«shtĂ« e kundĂ«rta. Ne shpesh bĂ«hemi mĂ« empatikĂ« dhe tĂ« dhembshur ndĂ«rsa plakemiâ, shpjegon Rodica Damian, psikologe nĂ« Universitetin e Hjustonit.
Gjithashtu fitojmë qetësi shpirtërore sepse jemi më të patrazuar se kur ishim të rinj. Për të vlerësuar këtë, një ekip i koordinuar nga Universiteti i Kalifornisë, Santa Cruz, vëzhgoi me imazhe rezonance magnetike reagimin e amigdalës (zona e trurit që përpunon disa emocione) ndaj pamjes së imazheve me përmbajtje emocionale pozitive dhe negative, në njerëz të moshave të ndryshme. Vetëm tek të moshuarit imazhet pozitive nxisin aktivizim më të madh të amigdalës sesa ato negative. Për më tepër, pjesëmarrësit më të moshuar kishin më shumë gjasa të kujtonin imazhe të këndshme midis atyre të ndryshme që panë gjatë eksperimentit.
Siç shkruajnĂ« autorĂ«t e studimit: âNdĂ«rsa plakemi ne pĂ«rjetojmĂ« mĂ« pak emocione negative dhe u kushtojmĂ« mĂ« pak vĂ«mendje stimujve emocionalĂ« negativĂ« sesa atyre pozitivĂ«â. NĂ« shumĂ« raste ne qeshim edhe mĂ« shumĂ«. Kjo doli nga njĂ« studim nĂ« Universitetin e Nju Meksikos, nĂ« tĂ« cilin njĂ« grupi njerĂ«zish iu kĂ«rkua tĂ« vlerĂ«sonin njĂ« sĂ«rĂ« deklaratash humoristike dhe neutrale. âTĂ« moshuarit i perceptonin si humoristĂ«t ashtu edhe ata neutralĂ« si mĂ« argĂ«tues sesa tĂ« rinjtĂ«,â pĂ«rfundoi autori i studimit.
Shtytja e evolucionit
Me kalimin e kohës, pra, edhe personaliteti transformohet. Po pse? Jo aq shumë si rezultat i ngjarjeve të mëdha të jetës. Ajo që na formon është më tepër ajo që presin të tjerët nga ne, nevojat që duhet të plotësojmë për të krijuar marrëdhënie të mira shoqërore, për të edukuar veten, për të punuar, për të ndërtuar marrëdhënie romantike, për të krijuar një familje.
âMe kalimin e kohĂ«s neve na kĂ«rkohet nĂ« shumĂ« kontekste tĂ« jetĂ«s qĂ« tâi bĂ«jmĂ« gjĂ«rat pak mĂ« ndryshe,â thotĂ« Roberts. âAskush nuk na thotĂ« hapur se si tĂ« veprojmĂ«, por nĂ« shumĂ« situata ka rregulla shumĂ« tĂ« qarta e tĂ« nĂ«nkuptuara se si duhet tĂ« sillemi,â specifikon ai. Pra, ne pĂ«rshtatemi.
Aq sa një studim i kryer në 62 vende, i koordinuar nga Universiteti i Tilburgut (Hollandë), zbuloi se në kulturat ku të rinjtë pritet të marrin shpejt përgjegjësitë e të rriturve (si puna dhe largimi nga familja e origjinës), personaliteti piqet më herët.
Vendos unë si dua të jem
A mund tĂ« vendosim tĂ« ndryshojmĂ«? âShumica dĂ«rrmuese e njerĂ«zve do tĂ« donin tĂ« ndryshonin aspekte tĂ« personalitetit tĂ« tyre,â thotĂ« Nathan Hudson, njĂ« psikolog nĂ« Universitetin Metodist tĂ« Jugut nĂ« Dallas, Teksas. Hudson kreu njĂ« studim nĂ« tĂ« cilin pjesĂ«marrĂ«sit raportuan se cilin dimension thelbĂ«sor tĂ« personalitetit donin tĂ« ndryshonin. MĂ« pas, çdo 7 ditĂ« pĂ«r 15 javĂ«, ata morĂ«n propozimin pĂ«r tĂ« kryer njĂ« detyrĂ« tĂ« projektuar pĂ«r tâi nxjerrĂ« ata nga âzona e rehatisĂ«â, me nivele nĂ« rritje tĂ« vĂ«shtirĂ«sisĂ«.
PĂ«r shembull âprezantohu me dikĂ«â, dikujt qĂ« donte tĂ« rriste ekstroversionin. KĂ«shtu, ne kemi parĂ« se ai me tĂ« vĂ«rtetĂ« mund tĂ« evoluojĂ« nĂ« drejtimin e dĂ«shiruar. âPĂ«rveç faktorĂ«ve tĂ« jashtĂ«m si rolet shoqĂ«rore, qĂ«llimet pĂ«r tĂ« ndryshuar personalitetin e dikujt mund tĂ« jenĂ« gjithashtu mjaft tĂ« forta pĂ«r tĂ« formuar vazhdimisht mendimet, ndjenjat dhe sjelljet gjatĂ« njĂ« periudhe kohe tĂ« mjaftueshme pĂ«r tĂ« prodhuar ndryshime nĂ« tipare,â thotĂ« Hudson.
NjĂ« person i ndrojtur mund tĂ« âdetyrojĂ«â veten tĂ« shkojĂ« nĂ« njĂ« festĂ« ku nuk njeh pothuajse askĂ«nd. ĂshtĂ« njĂ« vendosmĂ«ri impulsive pĂ«r tĂ« mos shprehur zemĂ«rimin nĂ« vendin e punĂ«s. Dhe Ă«shtĂ« gjithashtu kĂ«shtu, duke i dhĂ«nĂ« vetes mundĂ«si tĂ« reja, qĂ« ne ndryshojmĂ« vit pas viti. VetĂ«dija se personaliteti Ă«shtĂ« nĂ« transformim ka dy pĂ«rparĂ«si: promovon evolucionin tonĂ« dhe na bĂ«n tĂ« jetojmĂ« me kuriozitetin pĂ«r tĂ« zbuluar se si do tĂ« bĂ«hemi. / bota.al
Fraksion.com
