Formula e pushtetit
Dhuratë nga Zoti, lojë marrëdhëniesh apo faktor biologjik? Cfarë ka ndryshuar në mënyrën e sigurimit të autoritetit, mbajtjes⊠dhe dorëzimit
Një nënë, një baba, bijtë që duhet të binden⊠çështje pushteti. Në shkollë para një profesori⊠çështje pushteti. Shpërndarja e hapësirave në vendin e punës⊠çështje pushteti. Organizimi i një shteti⊠çështje pushteti.
Njerëzimi e ka ngritur strukturën e vet sociale mbi pushtetin. Dhe falë krijimit të hierarkive, ka mundur të përparojë. Fjalë të antropologëve, psikologëve, sociologëve.
âVetĂ« ideja e pushtetit Ă«shtĂ« e natyrshme, e qenĂ«sishme nĂ« trurin tonĂ«. Sepse e ka origjinĂ«n nĂ« marrĂ«dhĂ«nien prind-fĂ«mijĂ«. TĂ« gjithĂ« lindin nĂ« gjendje varĂ«sie, por tek kafshĂ«t ky raport pabarazie ka njĂ« jetĂ«gjatĂ«si tĂ« kufizuar, ndĂ«rkohĂ« qĂ« tek njeriu, i cili kalon njĂ« periudhĂ« tĂ« gjatĂ« âstazhiâ, ndikon gjatĂ« gjithĂ« kohĂ«s sĂ« rritjesâ, shpjegon paolo Pombeni, docent i historisĂ« sĂ« sistemeve politikĂ« europianĂ« nĂ« Universitetin e BolonjĂ«s. EshtĂ« teoria psikanalitike mbi pushtetin: fĂ«mija ndihet i pafuqishĂ«m, dhe kjo i jep njĂ« dĂ«shirĂ« tĂ« fortĂ« pĂ«r tâu bĂ«rĂ« i pushtetshĂ«m. DĂ«shiron tĂ« konfirmohet, dhe tĂ« demonstrojĂ« qĂ« edhe ai mund tâu imponojĂ« tĂ« tjerĂ«ve atĂ« qĂ« do. âNga kjo gjendje e varĂ«sisĂ« prej prindĂ«rve buron ndoshta edhe ideja qĂ« hyjnia, si nĂ«nĂ« (apo atĂ«) e njerĂ«zimit, Ă«shtĂ« mbajtĂ«se e pushtetit dhe qĂ« si pasojĂ«, mundet qĂ«, tamam siç bĂ«n njĂ« prind me fĂ«mijĂ«n kur rritet, tâia japĂ« njeriut (pushtetin)â, vazhdon Pombeni. PsikologĂ«t socialĂ« thonĂ« se tĂ« gjithĂ« marrĂ«dhĂ«niet njerĂ«zore, si nĂ« nivel personal, si nĂ« grup apo mes grupeve tĂ« ndryshĂ«m rregullohen prej marrĂ«dhĂ«nieve tĂ« pushtetit. Po çfarĂ« nĂ«nkuptohet me saktĂ«si, kur flitet pĂ«r pushtet? Definicionet janĂ« tĂ« shumtĂ«. PĂ«r sociologun dhe profesorin e New York University, Dennis Wrong, âpushteti Ă«shtĂ« aftĂ«sia pĂ«r tĂ« prodhuar tek tĂ« tjerĂ«t efektet e dĂ«shiruar dhe parashikuarâ. Sipas Robert Alan Dahl, studiues i shkencave politike, sot profesor emeritur nĂ« Yale, âpushteti Ă«shtĂ« aftĂ«sia pĂ«r tĂ« bĂ«rĂ« dikĂ« tĂ« tjerĂ«t nĂ« njĂ« mĂ«nyrĂ« qĂ« vetĂ« nuk do ta bĂ«jeâ. PĂ«r sociologun amerikan Robert Bierstedt, âpushteti nuk Ă«shtĂ« gjĂ« tjetĂ«r veçse aftĂ«sia pĂ«r tĂ« pĂ«rdorur forcĂ«nâ.
Pra, tĂ« gjithĂ« definicionet mbĂ«rrijnĂ« nĂ« tĂ« njĂ«jtin konkluzion: pushteti social Ă«shtĂ« aftĂ«sia pĂ«r tĂ« vendosur marrĂ«dhĂ«nie asimetrike, nĂ« tĂ« cilat kush komandon Ă«shtĂ« mbi persona apo grupe njerĂ«zish. Dhe shumĂ« studiues bĂ«jnĂ« dallimin mes pushtetit imponues dhe pushtetit me konsensus, mbi ata mbi tĂ« cilĂ«t ushtrohet. Jo mĂ« kot, psikologu gjerman Kurt Lewin (1890-1947) e pĂ«rcaktoi pushtetin me njĂ« formulĂ«. Sipas tij, Ă«shtĂ« i barabartĂ« me raportin e forcĂ«s maksimale qĂ« A mund tĂ« ushtrojĂ« ndaj B, ndaj rezistencĂ«s maksimale me tĂ« cilĂ«n B mund tâi kundĂ«rvihet A. Nga Zoti, tek ligji
MegjithatĂ«, koncepti i pushtetit social ka ndryshuar shumĂ« gjatĂ« historisĂ«. PĂ«r qytetĂ«rimet e parĂ«, pushteti ishte me origjinĂ« hyjnore dhe shihej si njĂ« dhuratĂ« qĂ« perĂ«nditĂ« u kishin bĂ«rĂ« njĂ« apo mĂ« shumĂ« tĂ« vdekshmĂ«ve (ideja mbeti nĂ« modĂ« deri nĂ« kohĂ«n e revolucionit francez). Por qĂ« nĂ« shekujt VII-VI p.e.s. nĂ« Greqi, pushteti nuk mund tĂ« ishte absolut, arbitrar: duhej tĂ« ushtrohej brenda kuadrit tĂ« ligjeve tĂ« kodifikuar. Epikuri mohonte madje origjinĂ«n hyjnore tĂ« komandĂ«s. Por, ardhja e kristianizmit riktheu idenĂ« e njĂ« mbruesi tĂ« bekuar nga Zoti. VetĂ«m me Rilindjen dhe shkrimet e Makiavelit, nisi ndarja vendimtare mes politikĂ«s, moralit dhe fesĂ«. âPushteti ka qenĂ« antropocentrik, domethĂ«nĂ« nĂ« duar tĂ« njeriut, deri nĂ« shekullin XVII, kur filozofia politike nxorri nĂ« pah problemin e kufizimit tĂ« arbitraritetit tĂ« tijâ, sqaron Pombeni. âDhe mĂ« nĂ« fund, nĂ« vitin 1830 juristĂ«t gjermanĂ« dhanĂ« tĂ« parĂ«t sovranitetin si element tĂ« konceptit tĂ« shtetit, e si pasojĂ« tĂ« popullit. GjithĂ« kjo pĂ«r tĂ« shmangur qĂ« pushteti tĂ« identifikohej me njĂ« person tĂ« vetĂ«mâ.
Njerëz të fortë
AtĂ«herĂ«, pĂ«rse aspirantĂ«t pĂ«r diktatorĂ« (edhe kohĂ«t e fundit) nuk kanĂ« patur shumĂ« vĂ«shtirĂ«si nĂ« marrjen e pushtetit? Sipas Jean Lipman- Blumen, psikolog i organizatave nĂ« Universitetin e Claremont (Kaliforni), nĂ« momente krizash njerĂ«zit kanĂ« prirjen qĂ« tâi besojnĂ« verbĂ«risht njĂ« figiure qĂ« shfaqet e aftĂ« tĂ« zgjidhĂ« probleme qĂ« pĂ«rndryshe duken tĂ« pazgjidhshĂ«m. PĂ«r Franz Neumann, njĂ« prej historianĂ«ve qĂ« janĂ« marrĂ« gjatĂ« me ngjitjen dhe ruajtjen e pushtetit tĂ« diktaturave tĂ« fillimit tĂ« NĂ«ntĂ«qindĂ«s, sado qĂ« tĂ« gjithĂ« diktatorĂ«t janĂ« pĂ«rpjekur tĂ« ngulisin njĂ« lloj frike tek tĂ« nĂ«nshtruarit, ajo qĂ« i ka mbajtur nĂ«n komandĂ« ka qenĂ« mbi tĂ« gjitha shpresa, e pĂ«rhapur nĂ«pĂ«r popull, se kĂ«ta njerĂ«z tĂ« fortĂ« do tĂ« mund tâi çlironin nga mjerimi dhe ndjenja e dĂ«shpĂ«rimit.
NjĂ« mekanizĂ«m i ngjashĂ«m Ă«shtĂ« verifikuar edhe ânĂ« laboratorâ: nĂ« studimin e burgut tĂ« kryer nga BBC, pjesĂ«marĂ«sit kishin cmontuar sistemin e pushtetit, ku rojat komandonin tĂ« burgosurit dhe kishin instaluar njĂ« sistem barazitist, nĂ« tĂ« cilin njĂ« kolektiv udhĂ«hiqte njĂ« komunitet tĂ« formuar si nga tĂ« burgosurit, ashtu edhe nga ata qĂ« i ruanin. E megjithatĂ«, pas pak kohĂ«sh, disa anĂ«tarĂ« ripropozuan njĂ« sistem tĂ« ngurtĂ« hierarkik i cili rikthente pabarazitĂ«. âU kemi kĂ«rkuar pjesĂ«marrĂ«sve se pĂ«rse ndodhi, dhe shumĂ« prej tyre u pĂ«rgjigjĂ«n se ishte e lodhshme tĂ« bĂ«je tĂ« funksiononte kolektivin, dhe qĂ« loja as nuk ia vlente mundiminâ, tregon Alex Haslam, studiues i ShkollĂ«s sĂ« PsikologjisĂ« pranĂ« Universitetit tĂ« Queensland (Britani e Madhe), njĂ« prej kuratorĂ«ve tĂ« studimit. Tendenca pĂ«r tâia lĂ«nĂ« pĂ«rgjegjĂ«sinĂ« dikujt tjetĂ«r nĂ« situata tĂ« pasigurta Ă«shtĂ« njĂ« prej mekanizmave qĂ«, sot ashtu si dje, mbĂ«shtesin pushtetin.
Identifikimi tek kreu
Por ka njĂ«tjetĂ«r, edhe mĂ« tĂ« rĂ«ndĂ«sishĂ«m: âSot nuk Ă«shtĂ« e mundur tĂ« udhĂ«heqĂ«sh njĂ« grup personash nĂ«se autoriteti nuk pranohet prej tĂ« udhĂ«hequrve, tĂ« cilĂ«t identifikohen tek kreu i tyre, deri sa ta konsiderojnĂ« ânjĂ«rin prej tyreâ, shton Haslam. NĂ« fund tĂ« fundit, pushteti mund tĂ« mbĂ«shtetej tek konsensusi popullor edhe nĂ« tĂ« kaluarĂ«n: âPushteti i marrĂ« tĂ«rĂ«sisht me forcĂ« nuk ekziston. Dhe nĂ«se ekziston, zgjat shumĂ« pakâ, thotĂ« Pombeni. âEdhe nĂ« regjimet absolutĂ« mĂ« tĂ« lashtĂ«, njĂ« pjesĂ« e madhe e tĂ« qeverisurve mendonin qĂ« mbreti kish me tĂ« vĂ«rtetĂ« tĂ« drejtĂ«n tĂ« komandonte. Nuk ishte ende si tĂ« mendosh qĂ« âtĂ« pĂ«rfaqĂ«sohesh nga kreuâ, por nĂ« atĂ« kohĂ« hendeku social mes tĂ« qeverisurit dhe mbretit qĂ« ia kish dhĂ«nĂ« pushtetin Zoti ishte i pakapĂ«rcyeshĂ«mâ.
Sidomos sot, kur sistemi demokratik Ă«shtĂ« pjesĂ« e mĂ«nyrĂ«s sonĂ« tĂ« tĂ« menduarit, pĂ«r tĂ« na çuar tĂ« ndjekim dikĂ«, tĂ« pĂ«rqafojmĂ« idetĂ« e tij, nĂ« praktikĂ« pĂ«r tĂ« pranuar qĂ« njĂ« tjetĂ«r person tĂ« na udhĂ«heqĂ«, shĂ«rben mbi tĂ« gjitha konstatimi qĂ« kryetari Ă«shtĂ« ânjĂ«ri prej neshâ. KĂ«shtu funksionon nĂ« familje, nĂ« punĂ«, nĂ« politikĂ«.
E provojnë shumë eksperimente, si ai i ideuar nga Michael Hogg, profesor i psikologjisë sociale në Universitetin e Claremont, gjatë të cilit disa studentë duhej të zgjidhnin se çfarë opinioni të ndiqnin mbi një problem që u përkiste të gjithëve (futja e provimeven të hyrjes në universitet). Rezultati: pavarësisht nga opinioni, studentët ndiqnin idenë që përqafohej nga ata që i pranonin si të ngjashmit e tyre (e njëjta moshë, e njëjta prejardhje). Pra, pushteti për të krijuar ndjekës, ashtu si bukuria, qëndron në sytë e atij që vështron.
Dominimi
AntropologĂ«t bien dakord, por vetĂ«m pjesĂ«risht. PĂ«r ta, nĂ« qendĂ«r tĂ« pushtetit Ă«shtĂ« mekanizmi i lashtĂ« biologjik: raporti i dominimit mes individĂ«ve. I ashtuquajturi âtipi dominuesâ: i gjatĂ«, shpatullgjerĂ«, nofull katrore. EshtĂ« ky qĂ« zakonisht ka mĂ« shumĂ« sukses. Disa prej kĂ«tyre tipareve somatikĂ« janĂ« tĂ« lidhur me sasinĂ« pakĂ«z mĂ« tĂ« lartĂ« se mesatarja e testosteronit, hormon i pranishĂ«m si tek burrat, edhe tek gratĂ«. Tek tĂ« gjithĂ« sisorĂ«t, individi dominues ka norma mĂ« tĂ« larta tĂ« kĂ«tij hormoni nĂ« gjak. Burrat me mĂ« shumĂ« testosteron, pĂ«r shembull, sipas njĂ« studimi tĂ« para disa viteve, kryer nga psikologu amerikan James Dabbs, hyjnĂ« mĂ« me shpejtĂ«si nĂ« njĂ« dhomĂ« ku e dinĂ« se do tĂ« gjejnĂ« persona tĂ« panjohur dhe fillojnĂ« tĂ« parĂ«t tĂ« bashkĂ«bisedojnĂ« me ta. Pushteti nuk Ă«shtĂ« vetĂ«m njĂ« lojĂ« pĂ«r tĂ« rritur. Studime tĂ« kohĂ«ve tĂ« fundit tĂ« kryer tek fĂ«mijĂ«t e mitur nga Nathan Fox, njĂ« studiues i Universitetit tĂ« Maryland, demonstrojnĂ« se, qĂ« nĂ« moshĂ«n 4-muajsh, disa individĂ« zhvillojnĂ« aftĂ«si sociale tĂ« habitshme, duke ndĂ«rvepruar si me tĂ« rriturit, edhe me bashkĂ«moshatarĂ«t nĂ« mĂ«nyrĂ« tĂ« sigurtĂ«. Pra, krijojnĂ« idenĂ« qĂ« e dinĂ« se çfarĂ« duan dhe si ta arrijnĂ«. Pra, pushteti manifestohet qĂ« nĂ« djep./Focus, Bota.al
Fraksion.com
