Shpenzimet e mbrojtjes dhe angazhimi 5% i NATO-s (2014-2025)

Nga Mimoza Golikja

 

NATO mbledh të dhëna për shpenzimet e mbrojtjes nga aleatët dhe i publikon ato rregullisht. Ministria e Mbrojtjes e secilit aleat raporton shpenzimet aktuale dhe të parashikuara të mbrojtjes në të ardhmen sipas një përkufizimi të rënë dakord. Shumat përfaqësojnë pagesa nga një qeveri kombëtare që janë bërë ose do të bëhen gjatë vitit fiskal për të përmbushur nevojat e forcave të saj të armatosura, ato të aleatëve ose të Aleancës.

NATO përdor gjithashtu informacion ekonomik dhe demografik të disponueshëm nga Drejtoria e Përgjithshme për Çështjet Ekonomike dhe Financiare të Komisionit Evropian (DG ECFIN), Fondi Monetar Ndërkombëtar (FMN) dhe Organizata për Bashkëpunim Ekonomik dhe Zhvillim (OECD).

Duke pasur parasysh ndryshimet midis këtyre burimeve dhe parashikimeve të PBB-së kombëtare, si dhe përkufizimin e shpenzimeve të mbrojtjes të NATO-s dhe përkufizimet kombëtare, shifrat e paraqitura mund të ndryshojnë ndjeshëm nga ato që referohen nga media, publikohen nga autoritetet kombëtare ose jepen në buxhetet kombëtare. Shpenzimet për pajisje përfshijnë shpenzimet për pajisje kryesore, si dhe për kërkimin dhe zhvillimin e dedikuar për pajisjet kryesore. Shpenzimet e personelit përfshijnë pensionet e paguara për pensionistët.

Data e fundit për informacionin e përdorur raportin që bëri publik NATO, ishte 3 qershori 2025. Shifrat për vitet 2024 dhe 2025 janë vlerësime.

 

Shpenzimet e mbrojtjes dhe angazhimi 5% i NATO-s

NATO ka një përkufizim të përbashkët të shpenzimeve të mbrojtjes që nga fillimi i viteve 1950. Përkufizimi është rënë dakord nga të gjithë aleatët e NATO-s.

Shpenzimet e mbrojtjes përcaktohen nga NATO si pagesa të bëra nga një qeveri kombëtare (duke përjashtuar autoritetet rajonale, lokale dhe komunale) posaçërisht për të përmbushur nevojat e forcave të saj të armatosura, ato të aleatëve ose të Aleancës. Për qëllimet e këtij përkufizimi, nevojat e Aleancës konsiderohen të përbëhen nga financimi i përbashkët i NATO-s dhe fondet e besimit të menaxhuara nga NATO. Lista e fondeve të besimit të NATO-s të pranueshme miratohet nga të gjithë aleatët.

Një komponent kryesor i shpenzimeve të mbrojtjes janë pagesat për Forcat e Armatosura të financuara nga buxheti i Ministrisë së Mbrojtjes. Forcat e Armatosura përfshijnë forcat tokësore, detare dhe ajrore, si dhe formacione të përbashkëta, të tilla si Administrata dhe Komanda, Forcat e Operacioneve Speciale, Shërbimi Mjekësor, Komanda Logjistike, Komanda Hapësinore, Komanda Kibernetike. Ato mund të përfshijnë gjithashtu pjesë të forcave të tjera, siç janë trupat e Ministrisë së Brendshme, forcat policore kombëtare, rojet bregdetare etj. Në raste të tilla, shpenzimet përfshihen vetëm në përpjesëtim me forcat që janë të trajnuara në taktika ushtarake, janë të pajisura si forcë ushtarake, mund të veprojnë nën autoritet të drejtpërdrejtë ushtarak në operacione të dislokuara dhe, realisht, mund të dislokohen jashtë territorit kombëtar në mbështetje të një force ushtarake. Shpenzimet për forcat e tjera të financuara përmes buxheteve të ministrive të tjera përveç Ministrisë së Mbrojtjes përfshihen gjithashtu në shpenzimet e mbrojtjes.

Pensionet e daljes në pension të bëra drejtpërdrejt nga qeveria për ushtarakët dhe punonjësit civilë në pension të departamenteve ushtarake dhe për personelin aktiv përfshihen në përkufizimin e shpenzimeve të mbrojtjes të NATO-s.

Shpenzimet për grumbullimin e rezervave të luftës të pajisjeve ushtarake të përfunduara ose furnizimeve për përdorim direkt nga forcat e armatosura përfshihen.

Nëse shpenzimet për operacione, misione, angazhime dhe aktivitete të tjera ndahen sipas buxhetit të mbrojtjes, ato përfshihen në përkufizimin e NATO-s. Shpenzimet për operacionet paqeruajtëse dhe humanitare, të paguara nga Ministria e Mbrojtjes ose ministri të tjera, shkatërrimi i armëve, pajisjeve dhe municioneve, dhe kostot e lidhura me inspektimin dhe kontrollin e shkatërrimit të pajisjeve përfshihen në shpenzimet e mbrojtjes.

Shpenzimet për komponentin ushtarak të aktiviteteve të përziera civilo-ushtarake përfshihen, por vetëm kur komponenti ushtarak mund të llogaritet ose vlerësohet në mënyrë specifike. Për shembull, këto përfshijnë fushat ajrore, shërbimet meteorologjike, ndihmat për navigim, shërbimet e prokurimit të përbashkët, kërkimin dhe zhvillimin.

Kostot e kërkimit dhe zhvillimit (R&D) përfshihen në shpenzimet e mbrojtjes. Kostot e R&D përfshijnë gjithashtu shpenzimet për ato projekte që nuk çojnë me sukses në prodhimin e pajisjeve.

Ndihma ushtarake dhe financiare nga një vend aleat ndaj një tjetri, konkretisht për të mbështetur përpjekjet mbrojtëse të marrësit, përfshihen në shpenzimet e mbrojtjes të kombit donator dhe jo në atë të marrësit.

Lidhur me ndihmën ushtarake dhe financiare për një vend partner, aleatët mund të raportojnë kontributet e tyre në fondet e besimit të pranueshme të menaxhuara nga NATO. Paratë e ofruara nga departamente të tjera qeveritare përveç Ministrisë së Mbrojtjes, përmes organizatave të tjera ndërkombëtare, ose në formën e ndihmës së drejtpërdrejtë ushtarake, nuk janë të pranueshme.

Shpenzimet për infrastrukturën e përbashkët të NATO-s përfshihen në shpenzimet totale të mbrojtjes të secilit aleat vetëm në masën e kontributit neto të atij vendi. Pagesat e dëmeve të luftës dhe shpenzimet për mbrojtjen civile përjashtohen nga përkufizimi i NATO-s për shpenzimet e mbrojtjes.

NATO përdor dollarin e Shteteve të Bashkuara (USD) si emërues të monedhës së përbashkët. Kursi i këmbimit i aplikuar për secilin aleat është kursi mesatar vjetor i publikuar nga Fondi Monetar Ndërkombëtar.

 

Angazhimi për investime në mbrojtje prej 5%

 

Në Samitin e NATO-s në Hagë të vitit 2025, Aleatët morën një angazhim për të investuar 5% të Prodhimit të Brendshëm Bruto (PBB) çdo vit në kërkesat thelbësore të mbrojtjes dhe shpenzimet që lidhen me mbrojtjen dhe sigurinë deri në vitin 2035. Ata do të ndajnë të paktën 3.5% të PBB-së çdo vit bazuar në përkufizimin e rënë dakord të shpenzimeve të mbrojtjes së NATO-s deri në vitin 2035 për të furnizuar me burime kërkesat thelbësore të mbrojtjes dhe për të përmbushur Objektivat e Aftësive të NATO-s. Aleatët ranë dakord të paraqesin plane vjetore që tregojnë një rrugë të besueshme dhe graduale për të arritur këtë qëllim. Ata do të përbëjnë deri në 1.5% të PBB-së çdo vit për të mbrojtur, ndër të tjera, infrastrukturën kritike, për të mbrojtur rrjetet, për të siguruar gatishmërinë dhe qëndrueshmërinë civile, për të inovuar dhe për të forcuar bazën industriale të mbrojtjes. Më parë, në vitin 2014, kyetarët e Shteteve dhe Qeverive të NATO-s kishin rënë dakord të angazhonin 2% të PBB-së së tyre kombëtare për shpenzimet e mbrojtjes, për të ndihmuar në sigurimin e gatishmërisë së vazhdueshme ushtarake të Aleancës. Ky vendim u mor në përgjigje të aneksimit të paligjshëm të Krimesë nga Rusia dhe në mes të një paqëndrueshmërie më të gjerë në Lindjen e Mesme. Premtimi i Investimeve në Mbrojtje i vitit 2014 u ndërtua mbi një angazhim të mëparshëm për të përmbushur këtë udhëzim prej 2% të PBB-së, të dakordësuar në vitin 2006 nga Ministrat e Mbrojtjes të NATO-s. Udhëzimi prej 2% të PBB-së ishte një tregues i rëndësishëm i vendosmërisë politike të aleatëve individualë për të kontribuar në përpjekjet e përbashkëta mbrojtëse të NATO-s.

Në vitin 2025, të gjithë aleatët pritet të përmbushin ose tejkalojnë objektivin para samitit për të investuar të paktën 2% të PBB-së në mbrojtje, krahasuar me vetëm tre aleatë në vitin 2014. Gjatë dekadës së fundit, aleatët evropianë dhe Kanadaja kanë rritur vazhdimisht investimet e tyre kolektive në mbrojtje, nga 1.43% e PBB-së së tyre të kombinuar në vitin 2014, në 2.02% në vitin 2024, kur ata po investojnë një total të kombinuar prej më shumë se 485 miliardë dollarë amerikanë (të përshtatur me çmimet e vitit 2021) në mbrojtje.

Si pjesë e Premtimit të Investimeve në Mbrojtje të samitit të Uellsit të vitit 2014, Aleatët e NATO-s kishin rënë dakord gjithashtu që të paktën 20% e shpenzimeve të mbrojtjes duhet t’i kushtohet shpenzimeve për pajisje kryesore, duke përfshirë kërkimin dhe zhvillimin shoqërues. Kjo metrikë perceptohet si një tregues thelbësor për shkallën dhe ritmin e modernizimit. Kur shpenzimet nuk arrijnë të përmbushin udhëzimin prej 20%, ekziston një rrezik në rritje që pajisjet të bëhen të vjetëruara, duke rritur boshllëqet e aftësive dhe ndërveprimit midis aleatëve, dhe një dobësim të bazës industriale dhe teknologjike të mbrojtjes.

 

Financimi i NATO-s

 

NATO furnizohet me burime përmes kontributeve të drejtpërdrejta dhe të tërthorta të anëtarëve të saj. Fondet e përbashkëta të NATO-s përbëhen nga kontribute të drejtpërdrejta në buxhete dhe programe kolektive. Këto fonde (rreth 4.6 miliardë euro për vitin 2025 dhe deri në 5.3 miliardë euro për vitin 2026) i mundësojnë NATO-s të ofrojë kapacitete dhe të drejtojë të gjithë Organizatën dhe komandat e saj ushtarake.

Kontributet kombëtare (ose të tërthorta) janë komponenti më i madh i financimit të NATO-s dhe përballohen nga vendet anëtare individuale. Këto përfshijnë forcat dhe kapacitetet e mbajtura nga secili vend anëtar, të cilat mund t’i ofrohen NATO-s për aktivitete parandaluese dhe mbrojtëse dhe operacione ushtarake. Kontributet e drejtpërdrejta financojnë buxhetet, programet dhe kapacitetet e NATO-s në mbështetje të objektivave, prioriteteve dhe aktiviteteve që i shërbejnë interesave të Aleancës në tërësi – dhe nuk mund të përballohen në mënyrë të arsyeshme nga asnjë anëtar i vetëm – siç janë operacionet dhe misionet e Aleancës ose mbrojtja ajrore në të gjithë NATO-n ose sistemet e komandës dhe kontrollit. Të gjithë Aleatët kontribuojnë në financimin e NATO-s duke përdorur një formulë të dakorduar për ndarjen e kostos të nxjerrë nga të Ardhurat Kombëtare Bruto të vendeve anëtare. Ky është parimi i financimit të përbashkët dhe tregon ndarjen e barrës në veprim. NATO ka tre buxhete kryesore të financuara bashkërisht: buxhetin civil (që financon Selinë e NATO-s), buxhetin ushtarak (që financon Strukturë Komanduese të NATO-s) dhe Programin e Investimeve në Siguri të NATO-s (që financon infrastrukturën dhe kapacitetet ushtarake).

Programet dhe iniciativat gjithashtu mund të financohen bashkërisht, që do të thotë se vendet pjesëmarrëse mund të identifikojnë prioritetet dhe marrëveshjet e financimit, ndërsa NATO ofron mbikëqyrje politike.

Financimi i përbashkët i NATO-s mbështetet nga mekanizma të fortë qeverisjeje, ku Aleatët vendosin kolektivisht se çfarë është e pranueshme për financim të përbashkët dhe sa mund të shpenzohet çdo vit. Ata gjithashtu vendosin kolektivisht për shifrat e planifikimit të burimeve për periudhën afatmesme.

Këshilli i Atlantikut të Veriut mbikëqyr proceset e financimit të përbashkët, të cilat drejtohen nga Bordi i Politikës dhe Planifikimit të Burimeve, Komiteti i Buxhetit dhe Komiteti i Investimeve.

Të dhënat e shpenzimeve të mbrojtjes së aleatëve

NATO publikon një përmbledhje vjetore të të dhënave financiare, të personelit dhe ekonomike për të gjitha vendet anëtare. Që nga viti 1963, ky raport ka formuar një bazë të qëndrueshme krahasimi të përpjekjeve të mbrojtjes së anëtarëve të Aleancës bazuar në një përkufizim të përbashkët të shpenzimeve të mbrojtjes. Përmes lidhjeve më poshtë, mund të gjeni të dhëna që mbulojnë vitet nga viti 1949 deri më sot.

Shifrat përfaqësojnë pagesat e bëra në të vërtetë ose që do të bëhen gjatë vitit fiskal. Ato bazohen në përkufizimin e NATO-s për shpenzimet e mbrojtjes. Duke pasur parasysh ndryshimet midis këtij përkufizimi dhe përkufizimeve kombëtare, shifrat e paraqitura mund të ndryshojnë ndjeshëm nga ato që citohen nga autoritetet kombëtare ose jepen në buxhetet kombëtare.

Çdo vit, tabelat e përditësuara me shpenzimet e mbrojtjes së kombeve publikohen në faqen e internetit të NATO-s në format PDF dhe Excel. Versioni më i fundit i përmbledhjes ofron tabela që mbulojnë treguesit kryesorë mbi aspektet financiare dhe ekonomike të mbrojtjes së NATO-s, duke përfshirë Shpenzimet totale të mbrojtjes; Shpenzimet e mbrojtjes dhe normat e rritjes së PBB-së; Shpenzimet e mbrojtjes si përqindje e PBB-së;  Shpenzimet e mbrojtjes dhe PBB-ja për frymë; Shpenzimet e mbrojtjes sipas kategorisë; Forca e personelit të forcave të armatosura

 

Fraksion.com